مرکز خدمات روانشناسی و مشاوره بهروان

طرح‌واره‌ها یا تله‌های زندگی چیستند؟

حامد برآبادی

طرح‌واره یا تله زندگی (schema) الگویی است که از کودکی آغاز و تأثیرات آن در تمام طول زندگی منعکس می‌شود. آنچه خانواده‌ها با ما در کودکی انجام می‌دهند، آغازگر این الگوست. شاید رها شدیم، مورد انتقاد قرارگرفتیم، بیش از اندازه حمایت و مراقبت شدیم، مورد تجاوز قرار گرفتیم، طرد شده یا محروم شدیم و …؛ به هر حال به طریقی آسیب دیدیم. سرانجام، آن تله زندگی به بخشی از ما تبدیل می‌شود. این طرح‌واره‌ها هستند که مشخص می‌کنند ما چطور فکر، احساس و عمل می‌کنیم. آنها موجب بروز احساسات قدرتمندی همچون خشم، غم و اضطراب می‌شوند. آنها دیدگاه ما نسبت به خود، دنیا و آینده را تحت تأثیر قرار می‌دهند. پس به عبارتی طرح‌واره یا تله‌های زندگی الگوهای شناختی، هیجانی و خود آسیب‌زنی هستند که در ابتدای رشد ما (معمولا تا قبل ۱۸ سالگی) شکل می‌گیرند و در طول زندگی همراهمان هستند. برای شناخت و آشنایی بهتر، در این نوشتار طرح‌واره‌های مختلف را به طور خلاصه توضیح می‌دهیم.

طرح‌واره رهاشدگی/ بی‌ثباتی

این طرح‌واره به این انتظار اشاره دارد که به زودی همه کسانی را که به آنها دلبستگی عاطفی دارم، از دست خواهم داد. فرد دارای این طرح‌واره معتقد هست همه روابط صمیمانه‌اش سرانجام پایان می‌یابد و عاقبت او تنهایی است. افرادی که مرگ یا طلاق والدین را تجربه کرده‌اند بیشتر در معرض این تله هستند. همچنین افرادی که در کودکی برای دوره‌های طولانی تنها مانده‌اند ممکن است طرح‌واره رهاشدگی یا بی‌ثباتی داشته باشند.

طرح‌واره بی ‌‌اعتمادی/ بدرفتاری

فردی دارای این طرح‌واره اعتقاد دارد که دیگران در نهایت به طریقی از او سوءاستفاده خواهند کرد. او انتظار دارد که دیگران به عمد به او آسیب برسانند، سرش کلاه بگذارند، او را فریب دهند یا تحقیرش کنند. معتقد است همیشه بدشانسی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آورد. افرادی که در کودکی مورد آسیب جسمی و جنسی و یا هیجانی والدین، هم‌شیرها یا همسالان‌شان قرار گرفته‌اند، احتمالا بیشتر این طرح‌واره را دارند.

طرح‌واره محرومیت هیجانی

فرد گمان می‌برد که دیگران توجهی به نیازهای هیجانی و عاطفی او ندارند. به عبارت دیگران نیازهای او به همدلی مراقبت جسمی و روحی، همراهی و توجه، محافظت و حمایت ارضا نشده و نخواهد شد. گاهی آنها خود را ” گدای محبت” سایرین می‌نامند. احساس تنهایی، نداشتن فردی که آنها را بفهمد و تکیه‌گاه نداشتن از تجارب رایج این طرح‌واره است.

طرح‌واره نقص/ شرم

فرد فکر می‌کند که به طور ذاتی ناقص و بد است و دیگران به زودی او را خواهند شناخت، از نقایص‌اش مطلع خواهند شد و دیگر دوستش ندارند. بیش از حد نگران قضاوت سایرین است و احساس شرم را زیاد تجربه می‌کند. معمولا افرادی که والدین بسیار منتقد یا مقایسه‌گری داشته‌اند، در این تله بیشتر گیر می‌کنند.

طرح‌واره انزوای اجتماعی/ بیگانگی

فرد احساس می‌کند که از بقیه جداست، با همه تفاوت دارد و یک وصله ناجور است. افرادی که در کودکی خود یا خانواده‌شان را متفاوت از بقیه می‌دیدند، بیشتر درگیر انزوای اجتماعی می‌شوند. بی‌قراری، اضطراب و کناره‌گیری در موقعیت‌های اجتماعی از نشانه‌های شایع این طرح‌واره هستند.

طرح‌واره وابستگی/ بی‌کفایتی

فرد دارای این طرح‌واره قادر به پذیرش مسئولیت نیست و نمی‌تواند عملکرد مستقلی داشته باشد. زمانی که لازم است تا برای مشکلات ساده روزمره‌اش تصمیم بگیرد یا به کار جدید مبادرت ورزد، بیش از حد به سایرین وابسته است و کاملا درمانده به نظر می‌رسد. شانه خالی کردن از انجام وظایف می‌تواند نشانه‌ای از احساس بی‌کفایتی و وابستگی فرد باشد.

طرح‌واره آسیب‌پذیری نسبت به ضرر یا بیماری

فرد معتقد است که در هر لحظه امکان دارد اتفاق وحشتناکی برایش رخ دهد و او نمی‌تواند برای محافظت از خودش در مقابل این فاجعه قریب‌الوقوع کاری انجام دهد. او شدیدا از مصیبت‌های پزشکی، جانی، مالی و روانشناختی واهمه دارد و برای اجتناب از فجایع، به اعمال احتیاطی غیرعادی مبادرت می‌ورزد.

طرح‌واره شکست

فردی که در این تله افتاده معتقد است نمی‌تواند در زمینه‌هایی مثل شغل، تحصیل یا ورزش همانند همسالان‌اش عملکرد مطلوبی داشته باشند. او احساس حماقت، کودنی، نفهمی و بی‌استعدادی می‌کند. چون باور دارد که نمی‌تواند موفقیتی به دست آورد برای موفق شدن تلاشی هم نمی‌کند.

طرح‌واره اطاعت و ایثار

افرادی که این طرح‌واره را دارند خود را وقف برآورده ساختن نیازها و انتظارات سایرین می‌کنند. آنها در این راستا ممکن است بسیاری از احساسات و هیجانات خود را سرکوب کنند. در تله ایثار فرد وقتی به نیازهای خودش می‌پردازد، احساس گناه می‌کند. ارتباط با افراد سلطه‌گر و خودخواه یا ضعیف و نیازمند و آسیب‌پذیر از نشانه‌های رایج افراد درگیر این طرح‌واره هستند.

طرح‌واره بازداری هیجانی

فرد همیشه هیجانات و تمایلاتش را سرکوب می‌کند چون می‌پندارد که ابراز آنها به سایرین آسیب خواهند رساند یا به احساس شرم، رهاشدگی یا از دست دادن عزت نفس خواهد انجامید. او بسیاری از هیجاناتش مثل غم، لذت، عشق و به ویژه خشم را فرو می‌خورد. معمولا الگوهای خانوادگی به شدت در کسب این طرح‌واره موثرند.

طرح‌واره معیارهای سخت‌گیرانه

افراد دارای این طرح‌واره فکر می‌کنند که هرگز به اندازه کافی خوب نخواهند بود و باید همیشه تا حداکثر توان تلاش کنند. اهمیت زیادی به پول، زیبایی، نظم و ترتیب و موقعیت اجتماعی می‌دهند و برای دستیابی به آنها، سلامتی، روابط سالم و رضایت درونی خویش را فدا می‌کنند. آنها به همان اندازه که به خود سخت می‌گیرند به دیگران نیز سخت‌گیری می‌کنند. به شدت کمال‌گرا هستند و دل مشغولی زیادی با زمان و کارآمدی دارند.

طرح‌واره استحقاق/ بزرگ منشی

فردی دارای طرح‌واره استحقاق می‌پندارد که به دیگران برتری دارد و باید حقوق ویژه و منحصر به فردی داشته باشد. نیازی نمی‌بیند از قواعد معمول و جاری تبعیت کند. خود را همه فن حریف می‌داند و می خواهد خیلی زود به خواسته‌هایش برسد. چنین افرادی بی‌صبر، بی‌انضباط و ناخویشتن‌دار و در یک کلام خودشیفته هستند. کسانی که در دام این تله زندگی افتاده‌اند غالبا در کودکی لوس و ناز پرورده بار آمده‌اند. فقدان توانایی همدلی با سایرین ویژگی بارز آنان است.

طرح‌واره خویشتن‌داری و خودانضباطی ناکافی

فرد نمی‌تواند در راه رسیدن به اهدافش، هیچ ناکامی یا شکستی را تحمل کند. او توانایی سرکوب احساسات و تکانه‌هایش را ندارد. اگر  فقدان خود‌کنترلی شدید باشد، ارتکاب جرم یا رفتارهای اعتیادوار جزء ثابت زندگی فرد می‌شوند. نبود نظم و ترتیب در خانواده‌های اصلی می‌تواند یکی از دلایل اصلی ایجاد این طرحواره باشد.

طرح‌واره پذیرش‌جویی/ جلب توجه

فرد محصور در این تله به گونه‌ای اغراق آمیز به دنبال کسب پذیرش، تمجید و تأیید است. او این کار را به بهای رشد و نادیده گرفتن نیازهای خودش انجام می‌دهد. گاهی به منظور کسب تأیید و تحسین تمایلی افراطی به مقام، زیبایی و پذیرش اجتماعی پیدا می‌کند. این گونه افراد به شدت نسبت به طرد شدن از جانب دیگران حساس‌اند و نمی‌توانند آن را تاب بیاورند.

طرح‌واره منفی‌گرایی و بدبینی

فرد همواره جنبه منفی چیزها را می‌بیند. به نظر او همه کارها به بن‌بست می‌خورند حتی اگر اوضاع فعلا مرتب باشد. همیشه نگران و بیش از گوش به زنگ است. اغلب شکوه می‌کند و جرأت گرفتن هیچ تصمیمی را ندارد.

طرح‌واره تنبیه

افراد درگیر این طرح‌واره معتقدند دیگران و خودشان باید به خاطر اشتباهاتی که مرتکب می‌شوند، به شدت تنبیه شوند. آنها معمولا به شدت عصبانی، بی‌تحمل، بی‌حوصله و تنبیه‌گرند و تمایلی به همدلی با سایرین از خود بروز نمی‌دهند.

طرح‌واره خودتحول نیافته/ گرفتار

این طرح‌واره بر پایه ارتباط شدید عاطفی و نزدیکی بیش از حد با یکی از افراد مهم زندگی (اغلب والدین) شکل می‌گیرد. افراد دارای این طرح‌واره معتقدند بدون حمایت دیگران قادر به ادامه زندگی نبوده یا نمی‌توانند شاد باشند. این طرح‌واره اغلب با احساس پوچی و سردرگمی، بی‌هدفی و گاهی سئوال درباره موجودیت فرد تجربه می‌شود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 × پنج =